Khi người được giám hộ đủ 18 tuổi và không thuộc trường hợp mất hoặc hạn chế năng lực hành vi, họ có năng lực hành vi dân sự đầy đủ; đây là một căn cứ chấm dứt giám hộ theo Bộ luật Dân sự 2015. Việc chấm dứt cần được đăng ký tại UBND cấp xã, và người giám hộ phải thanh toán tài sản với người vừa trưởng thành: trao lại giấy tờ, số dư, các hợp đồng đang chạy, kèm sổ sách cho thấy những năm qua tiền của họ đã thu chi thế nào.
Nhiều gia đình nghĩ sinh nhật 18 tuổi là mọi chuyện tự xong. Về quyền tự quyết thì đúng, nhưng về giấy tờ thì không: sổ giám hộ ở xã vẫn ghi tên người giám hộ, ngân hàng vẫn ghi người giám hộ là người giao dịch, và tài sản vẫn nằm trong tay người lớn. Bài này hướng dẫn làm phần còn lại cho gọn và cho êm.
Đủ 18 tuổi thì giám hộ chấm dứt từ lúc nào
Bộ luật Dân sự nêu bốn căn cứ chấm dứt giám hộ: người được giám hộ đã có năng lực hành vi dân sự đầy đủ; người được giám hộ chết; cha mẹ của người được giám hộ là người chưa thành niên đã có đủ điều kiện thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình; người được giám hộ được nhận làm con nuôi. Đủ 18 tuổi rơi vào căn cứ đầu tiên, với điều kiện người đó không đang bị toà tuyên bố mất năng lực hành vi, hạn chế năng lực hành vi, hay có khó khăn trong nhận thức.
Về quyền của người trẻ, từ ngày đủ 18 tuổi họ tự mình giao dịch, ký hợp đồng, mở tài khoản, không cần ai đồng ý. Việc đăng ký chấm dứt giám hộ tại xã là để sổ hộ tịch khớp với thực tế, và để có một giấy tờ chính thức (trích lục) mà ngân hàng, cơ quan đất đai, cơ quan chi trả có thể dựa vào khi chuyển các hồ sơ từ tên người giám hộ sang tên chính chủ.
Một lưu ý: nếu người được giám hộ bị khuyết tật trí tuệ hoặc bệnh lý khiến khó tự quản lý, việc đủ 18 tuổi không tự động chấm dứt mọi lo lắng của gia đình. Khi đó gia đình cần cân nhắc thủ tục yêu cầu toà tuyên bố mất năng lực hoặc xác định khó khăn trong nhận thức, là chủ đề riêng; còn nếu không có quyết định nào của toà, người 18 tuổi về mặt pháp lý có năng lực đầy đủ.
Các bước đăng ký chấm dứt
Thủ tục đăng ký chấm dứt giám hộ thuộc thẩm quyền UBND cấp xã nơi cư trú của người được giám hộ hoặc người giám hộ. Trình tự thường gặp:
- Chọn thời điểm: sau ngày sinh nhật 18 tuổi; nên làm sớm trong vài tuần đầu, đừng để kéo dài nhiều năm.
- Người yêu cầu (người giám hộ, hoặc chính người vừa đủ 18 tuổi) điền tờ khai đăng ký chấm dứt giám hộ.
- Kèm giấy tờ làm căn cứ: giấy tờ tuỳ thân có ngày sinh của người được giám hộ; trích lục đăng ký giám hộ nếu còn giữ.
- Nộp trực tiếp tại bộ phận một cửa hoặc qua dịch vụ công trực tuyến nếu nơi đó đã mở thủ tục này.
- Cán bộ tư pháp ghi việc chấm dứt vào sổ, cấp trích lục đăng ký chấm dứt giám hộ.
- Người giám hộ và người trẻ cùng làm biên bản thanh toán tài sản, có người giám sát chứng kiến nếu có.
Thời hạn giải quyết và phí (nếu có) theo văn bản hiện hành, hỏi tại nơi nộp. Nên xin hai, ba bản trích lục để mang tới ngân hàng và cơ quan đất đai.
Quyết toán: trao lại những gì
Bộ luật Dân sự yêu cầu khi giám hộ chấm dứt, người giám hộ phải thanh toán tài sản với người được giám hộ trong một thời hạn ngắn (luật ghi 15 ngày kể từ ngày chấm dứt; đối chiếu văn bản hiện hành), và chuyển giao các quyền, nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch đã làm nhân danh họ. Bảng dưới là danh mục kiểm.
| Nhóm | Cụ thể | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Tiền | Tài khoản, sổ tiết kiệm đứng tên người được giám hộ; tiền mặt người giám hộ đang giữ hộ | Đối chiếu số dư, trao sổ gốc, ra ngân hàng cập nhật người giao dịch |
| Nhà đất | Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà đứng tên người được giám hộ | Trao bản gốc; hợp đồng cho thuê đang chạy thì chuyển giao bên cho thuê |
| Thu nhập định kỳ | Trợ cấp, tiền thuê nhà, cổ tức, tiền bồi thường trả dần | Báo cơ quan chi trả, bên thuê đổi người nhận và số tài khoản |
| Giấy tờ cá nhân | Giấy khai sinh, bằng cấp, thẻ bảo hiểm y tế, sổ bảo hiểm | Trao bản gốc, lập danh mục ký nhận |
| Nghĩa vụ | Khoản vay, hợp đồng dịch vụ đã ký nhân danh người được giám hộ | Liệt kê, giải thích, chuyển giao |
| Sổ sách | Sổ thu chi các năm, biên lai lớn | Trao bản sao để người trẻ tự xem lại |
Biên bản thanh toán nên có chữ ký của người giám hộ, người vừa đủ 18 tuổi và người giám sát. Đây là giấy che chắn tốt nhất cho người giám hộ nếu nhiều năm sau có ai đặt câu hỏi.
Những câu hỏi khó khi quyết toán
Tiền của cháu đã được chi cho chính cháu thì không phải hoàn lại. Học phí, tiền ăn, tiền thuốc chi từ tài sản của cháu vì lợi ích của cháu là chi hợp pháp. Điều quan trọng là có sổ sách, biên lai để giải thích.
Tiền người giám hộ bỏ ra từ túi mình. Người giám hộ được thanh toán chi phí hợp lý cho việc quản lý tài sản. Còn tiền nuôi dưỡng mà ông bà tự nguyện bỏ ra vì thương cháu, nếu muốn tính lại thì phải có thoả thuận rõ từ trước; tính ngược khi đã quyết toán dễ gây tổn thương.
Tài sản đã bán trong thời gian giám hộ. Nếu bán có ý kiến của người giám sát và tiền dùng đúng mục đích, người giám hộ trình bày kèm giấy tờ. Nếu bán không đúng quy định, người được giám hộ có thể yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu hoặc đòi bồi thường; đây là lúc nên có tư vấn pháp lý.
Tài sản tăng giá. Đất của cháu tăng giá trong mười năm là của cháu. Người giám hộ không được tính phần tăng giá là công sức của mình, trừ khoản chi phí hợp lý đã bỏ ra như tiền thuế, phí đã nộp hộ.
Người trẻ chưa muốn nhận ngay. Có bạn 18 tuổi vẫn đi học xa, nhờ bà tiếp tục giữ sổ tiết kiệm. Khi đó giám hộ vẫn chấm dứt, việc bà giữ hộ là quan hệ khác (gửi giữ, uỷ quyền); nên lập giấy uỷ quyền hoặc giấy gửi giữ cho rõ.
Lỗi hay gặp quanh sinh nhật 18 tuổi
Những lỗi này nhỏ nhưng làm người trẻ mất thời gian đúng lúc họ bận nhất (thi cử, nhập học, đi làm):
- Không đăng ký chấm dứt, nhiều năm sau đi vay mua nhà thì ngân hàng thấy tên người giám hộ cũ trên hồ sơ tài khoản.
- Sổ tiết kiệm ghi người giám hộ là người được rút; người trẻ ra ngân hàng một mình thì bị yêu cầu thêm giấy tờ.
- Trợ cấp vẫn chuyển vào tài khoản của bà ngoại sau khi cháu đã 18 tuổi, đến lúc cơ quan chi trả rà soát thì phải hoàn trả hoặc điều chỉnh.
- Không có biên bản thanh toán, sau này anh chị em trong họ cãi nhau về khoản tiền bồi thường năm xưa.
- Giấy đất đứng tên cháu nhưng hợp đồng cho thuê vẫn do người giám hộ ký và nhận tiền, không ai báo bên thuê.
- Quên rằng trợ cấp dành cho trẻ mồ côi có thể có điều kiện về độ tuổi và tình trạng đi học; cần hỏi cơ quan chi trả xem còn được hưởng không.
Mỗi lỗi đều sửa được, nhưng sửa sau nhiều năm khó hơn nhiều so với làm đúng ngay khi chấm dứt.
Ngân hàng, cơ quan đất đai: chuyển hồ sơ về tên chính chủ
Tài khoản và sổ tiết kiệm mở cho trẻ chưa thành niên thường ghi hai lớp thông tin: chủ tài khoản là trẻ, người giao dịch là người giám hộ hoặc cha mẹ. Khi giám hộ chấm dứt, người trẻ nên cùng người giám hộ ra ngân hàng một lần, mang giấy tờ tuỳ thân, trích lục chấm dứt giám hộ, và yêu cầu cập nhật để từ nay chỉ chính chủ giao dịch. Mỗi ngân hàng có quy trình riêng; hỏi trước giấy tờ cần mang để khỏi đi hai lần.
Với nhà đất, giấy chứng nhận đã đứng tên người được giám hộ thì không cần sang tên, chỉ cần trao bản gốc. Tuy vậy nếu trong thời gian giám hộ có giao dịch như cho thuê, thế chấp, người trẻ nên kiểm tra lại tình trạng thửa đất tại văn phòng đăng ký đất đai: còn đang thế chấp không, có ghi chú gì không.
Với tiền bồi thường trả dần theo bản án hoặc thoả thuận, người trẻ cần báo bên trả và cơ quan thi hành án (nếu có) đổi người nhận. Đây là chỗ hay bị quên nhất vì khoản tiền nhỏ, chuyển định kỳ, và vẫn về đều vào tài khoản cũ.
Một cuộc nói chuyện nên có trước ngày quyết toán
Quyết toán giám hộ không chỉ là bàn giao giấy tờ; nó là lần đầu người trẻ nhìn thấy toàn cảnh tài sản của mình. Với trẻ mồ côi, con số đó thường gắn với sự ra đi của cha mẹ: tiền bồi thường tai nạn, tiền bảo hiểm nhân thọ, căn nhà cũ. Người giám hộ nên chọn một buổi yên tĩnh, đi qua từng khoản, giải thích những quyết định đã làm và lý do.
Đây cũng là lúc người giám hộ nhắc người trẻ những việc tự làm từ nay: giữ giấy tờ gốc ở đâu, mật khẩu ngân hàng không chia sẻ cho ai, cẩn thận với người tự nhận là họ hàng xa đến hỏi vay. Một người 18 tuổi vừa nhận một khoản tiền lớn là đối tượng dễ bị nhắm đến.
Nếu trong quá trình giám hộ có những quyết định tài sản gây tranh cãi, như bán đất, cho người thân vay, nên mời người giám sát hoặc một người lớn trung lập ngồi cùng. Trường hợp người trẻ không đồng ý với cách quyết toán và số tiền đáng kể, hai bên nên tham khảo luật sư trước khi đi đến bất cứ yêu cầu nào ở toà.
Câu hỏi thường gặp
Đủ 18 tuổi mà không đăng ký chấm dứt thì người giám hộ còn quyền ký thay không?
Không. Từ khi người được giám hộ có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, căn cứ để người giám hộ đại diện đã không còn. Việc đăng ký chấm dứt giúp giấy tờ khớp với thực tế, tránh việc nơi khác vẫn tưởng người giám hộ còn quyền.
Ai được nộp hồ sơ đăng ký chấm dứt giám hộ?
Người có yêu cầu nộp tờ khai và giấy tờ làm căn cứ. Thường là người giám hộ hoặc chính người vừa đủ 18 tuổi. Người trẻ tự đi nộp cũng là cách để họ bắt đầu tự làm giấy tờ của mình.
Cháu 18 tuổi nhưng bị khuyết tật trí tuệ thì giám hộ có chấm dứt không?
Nếu chưa có quyết định nào của toà án về mất năng lực hay khó khăn trong nhận thức, về pháp lý người đó có năng lực hành vi đầy đủ khi đủ 18 tuổi. Gia đình muốn tiếp tục bảo vệ thì cần đi thủ tục yêu cầu toà tuyên bố phù hợp.
Người giám hộ giữ lại một phần tiền để bù công nuôi được không?
Người giám hộ chỉ được thanh toán chi phí hợp lý cho việc quản lý tài sản. Tự ý giữ tiền của người được giám hộ để bù công nuôi dưỡng mà không có thoả thuận hợp pháp có thể bị yêu cầu trả lại.
Mất trích lục đăng ký giám hộ ban đầu thì có chấm dứt được không?
Được. Thông tin giám hộ đã ghi trong sổ và cơ sở dữ liệu hộ tịch; cán bộ tra được. Bạn trình bày là đã mất, cung cấp thông tin để tra cứu, hoặc xin cấp bản sao trích lục trước nếu nơi nộp yêu cầu.
Sau khi chấm dứt, ông bà vẫn muốn giữ hộ sổ tiết kiệm cho cháu thì làm thế nào?
Cháu đã là chủ sở hữu có toàn quyền, có thể giao cho ông bà giữ hộ bằng giấy gửi giữ hoặc uỷ quyền giao dịch một số việc. Quan hệ này khác hẳn giám hộ và cháu có quyền lấy lại bất cứ lúc nào.