Ngoài trường hợp đủ 18 tuổi, giám hộ còn chấm dứt khi người được giám hộ là người đã thành niên được toà huỷ quyết định tuyên bố mất năng lực hành vi, khi cha mẹ của trẻ chưa thành niên đã có đủ điều kiện thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình, khi trẻ được nhận làm con nuôi, hoặc khi người được giám hộ chết. Mỗi trường hợp cần một loại giấy tờ làm căn cứ khác nhau, và hầu hết đều phải có quyết định của toà hoặc của cơ quan có thẩm quyền đi trước, rồi mới đăng ký chấm dứt giám hộ tại UBND cấp xã.
Bài này đi qua từng tình huống: người mẹ hết bị hạn chế quyền với con, người cha bị tuyên bố mất tích nay trở về, người vợ đột quỵ hồi phục, đứa cháu được một gia đình nhận nuôi, và trường hợp buồn nhất là người được giám hộ qua đời. Trọng tâm là giấy tờ cần có và việc trao trả tài sản sau đó.
Căn cứ chấm dứt và giấy tờ đi trước
Đăng ký chấm dứt giám hộ ở xã chỉ ghi nhận một sự kiện đã xảy ra. Sự kiện đó phải được chứng minh bằng giấy tờ phù hợp:
| Tình huống | Căn cứ chấm dứt | Giấy tờ thường cần trước |
|---|---|---|
| Mẹ bị toà hạn chế quyền với con, nay được huỷ | Cha mẹ có đủ điều kiện thực hiện quyền, nghĩa vụ | Quyết định của toà huỷ bỏ việc hạn chế quyền |
| Cha mẹ trước đây bị tuyên bố mất năng lực, nay hồi phục | Cha mẹ có đủ điều kiện thực hiện quyền, nghĩa vụ | Quyết định của toà huỷ quyết định tuyên bố mất năng lực |
| Cha bị tuyên bố mất tích, nay trở về | Cha mẹ có đủ điều kiện thực hiện quyền, nghĩa vụ | Quyết định của toà huỷ quyết định tuyên bố mất tích |
| Người lớn được giám hộ do mất năng lực, nay hồi phục | Người được giám hộ có năng lực hành vi dân sự đầy đủ | Quyết định của toà huỷ quyết định tuyên bố mất năng lực |
| Trẻ được nhận làm con nuôi | Người được giám hộ được nhận làm con nuôi | Giấy chứng nhận hoặc trích lục đăng ký nuôi con nuôi |
| Người được giám hộ qua đời | Người được giám hộ chết | Trích lục khai tử |
Trường hợp cha mẹ đi làm xa, gửi con và có yêu cầu người giám hộ vì không có điều kiện chăm sóc, khi trở về đủ điều kiện thì thường không cần toà; nơi đăng ký sẽ xem giấy tờ chứng minh điều kiện thực tế. Hỏi trước cán bộ tư pháp về giấy tờ cụ thể.
Cha mẹ trở lại: tình huống cần nhiều tế nhị nhất
Ví dụ giả định: chị H. ở Cần Thơ được toà hạn chế quyền với con vì nghiện chất kích thích, con trai giao cho bà nội giám hộ. Bốn năm sau, chị đã cai, có việc làm ổn định, và toà đã chấp nhận yêu cầu huỷ bỏ việc hạn chế quyền. Về pháp lý, căn cứ chấm dứt giám hộ đã có: cha mẹ đã đủ điều kiện thực hiện quyền và nghĩa vụ.
Về thực tế, đứa trẻ đã sống với bà bốn năm, có trường, có bạn, có nếp sinh hoạt. Giấy tờ có thể làm trong vài tuần, nhưng việc đứa trẻ chuyển về với mẹ nên đi từ từ: ở với mẹ cuối tuần trước, rồi cả tuần, có bà ở gần. Luật không ép mọi việc trong một ngày; trích lục chấm dứt giám hộ chỉ xác nhận ai là người đại diện hợp pháp, không quy định giờ đưa đón.
Nếu bà nội lo ngại người mẹ chưa thật sự ổn định, bà nên nêu ở giai đoạn toà xét yêu cầu huỷ hạn chế quyền, không phải sau khi quyết định đã có hiệu lực. Còn nếu đã có quyết định, việc giữ cháu lại không trả là không có căn cứ; bà có thể đề nghị chị H. một lịch chuyển tiếp, và nếu thấy dấu hiệu nguy hiểm thật cho trẻ thì báo cơ quan bảo vệ trẻ em ở xã.
Người lớn được giám hộ hồi phục
Hồi phục về y khoa chưa đủ. Một người đã bị toà tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự vẫn được coi là mất năng lực cho đến khi toà huỷ quyết định đó. Gia đình hoặc chính người đó phải nộp yêu cầu huỷ, thường kèm kết luận giám định mới. Giấy ra viện, lời bác sĩ "đã ổn" không thay được quyết định của toà.
Chính người đó được tự yêu cầu. Người đã hồi phục có quyền tự mình yêu cầu toà huỷ quyết định. Đây là điểm nhiều gia đình không biết, cứ nghĩ phải có người giám hộ đứng ra.
Có quyết định rồi mới đăng ký chấm dứt. Khi toà đã huỷ quyết định tuyên bố mất năng lực, gia đình mang quyết định đó đến UBND cấp xã đăng ký chấm dứt giám hộ.
Trao lại quyền tự quyết cả với tài sản. Người vừa hồi phục nhận lại tài sản, giấy tờ; người giám hộ (thường là vợ hoặc chồng, con) thanh toán như mọi trường hợp chấm dứt khác. Tài sản chung vợ chồng vẫn theo chế độ tài sản chung, chỉ phần đại diện chấm dứt.
Người có khó khăn trong nhận thức. Với người được toà xác định có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi, hướng xử lý tương tự: cần quyết định của toà huỷ bỏ khi không còn căn cứ, rồi mới làm các bước tiếp theo.
Trẻ được nhận làm con nuôi
Khi một đứa trẻ đang có người giám hộ được nhận làm con nuôi, quan hệ cha mẹ – con giữa trẻ và cha mẹ nuôi được xác lập, nên giám hộ chấm dứt. Thủ tục nhận con nuôi có luật riêng với điều kiện, hồ sơ, việc lấy ý kiến riêng; người giám hộ thường là một trong những người phải cho ý kiến đồng ý theo pháp luật về nuôi con nuôi. Bài này chỉ nói phần đầu cuối của giám hộ, không đi vào thủ tục nhận nuôi.
Sau khi có giấy tờ đăng ký nuôi con nuôi, người giám hộ (hoặc cha mẹ nuôi) đăng ký chấm dứt giám hộ tại UBND cấp xã. Tài sản riêng của trẻ được trao cho cha mẹ nuôi quản lý với tư cách người đại diện theo pháp luật, kèm biên bản thanh toán như các trường hợp khác.
Giám hộ và nhận con nuôi hay bị nhầm. Giám hộ không làm thay đổi quan hệ cha mẹ con, không đổi họ của trẻ, không tạo quan hệ thừa kế giữa người giám hộ và trẻ. Nhận con nuôi thì có. Nhiều ông bà, cô chú nuôi cháu chọn giám hộ vì muốn cháu giữ nguyên quan hệ với cha mẹ đã mất; đó là lựa chọn hợp lý và không cần chuyển sang nhận nuôi.
Chuẩn bị hồ sơ đăng ký chấm dứt cho các trường hợp trên
Dù căn cứ là gì, hồ sơ nộp ở xã khá gọn khi giấy tờ đi trước đã có. Thứ tự chuẩn bị:
- Lấy bản chính hoặc bản sao hợp lệ của quyết định toà (huỷ hạn chế quyền, huỷ tuyên bố mất năng lực, huỷ tuyên bố mất tích) và kiểm tra ngày quyết định có hiệu lực pháp luật.
- Với nhận con nuôi: chuẩn bị giấy chứng nhận hoặc trích lục đăng ký nuôi con nuôi.
- Tìm lại trích lục đăng ký giám hộ cũ; không còn thì ghi số, ngày đăng ký nếu nhớ để cán bộ tra sổ.
- Điền tờ khai đăng ký chấm dứt giám hộ, ghi đúng căn cứ chấm dứt theo giấy tờ đang có.
- Nộp tại UBND cấp xã nơi cư trú của người được giám hộ hoặc người giám hộ; nộp trực tuyến nếu thủ tục đã có trên cổng.
- Nhận trích lục chấm dứt giám hộ, rồi lập biên bản thanh toán tài sản giữa người giám hộ và người nhận lại quyền đại diện.
Nếu quyết định của toà mới tuyên nhưng chưa có hiệu lực (còn trong thời hạn kháng cáo, kháng nghị), đừng vội nộp; hồ sơ sẽ bị trả lại hoặc phải chờ.
Tài sản, trợ cấp và giấy tờ sau khi chấm dứt
Chấm dứt giám hộ để trao lại quyền đại diện cho cha mẹ, cha mẹ nuôi hay chính người đã hồi phục kéo theo một loạt việc nhỏ cần làm cho trọn:
- Bàn giao sổ tiết kiệm, giấy tờ đất của người được giám hộ cho cha mẹ hoặc chính người hồi phục, có biên bản ký nhận và người giám sát chứng kiến.
- Báo ngân hàng đổi người giao dịch thay cho trẻ từ người giám hộ sang cha mẹ, cha mẹ nuôi.
- Hỏi cơ quan chi trả về trợ cấp dành cho trẻ không có nguồn nuôi dưỡng: khi trẻ trở về với cha mẹ hoặc được nhận nuôi, điều kiện hưởng có thể thay đổi.
- Báo nhà trường, cơ sở y tế đang theo dõi trẻ về người đại diện mới.
- Với người lớn hồi phục: chủ động ra ngân hàng, cơ quan bảo hiểm xã hội để tự giao dịch lại, huỷ các uỷ quyền hoặc ghi chú cũ do người giám hộ đứng tên.
- Người giám hộ cũ giữ lại bản sao biên bản và sổ thu chi ít nhất vài năm để giải trình nếu có thắc mắc.
Phần quyết toán chi tiết (tiền đã chi, tài sản đã bán) làm giống như khi trẻ đủ 18 tuổi; khác ở chỗ người nhận là cha mẹ hoặc cha mẹ nuôi thay vì chính trẻ.
Khi người được giám hộ qua đời
Đây là trường hợp đau lòng nhất nhưng giấy tờ vẫn phải làm. Trình tự gợi ý:
- Đăng ký khai tử cho người được giám hộ theo thủ tục hộ tịch thông thường.
- Đăng ký chấm dứt giám hộ tại UBND cấp xã, kèm trích lục khai tử; ở nhiều nơi hai việc có thể làm trong cùng một lần đến.
- Người giám hộ kiểm kê tài sản của người đã mất cùng người giám sát (nếu có), lập biên bản.
- Thanh toán tài sản với người thừa kế hoặc giao cho người quản lý di sản theo quy định; không tự chia, không tự giữ.
- Báo các nơi đang chi trả trợ cấp, lương hưu để dừng chi; khoản đã nhận thừa sau ngày mất phải hoàn trả theo hướng dẫn của cơ quan chi trả.
Phần chia di sản là việc của pháp luật thừa kế. Người giám hộ chỉ có nghĩa vụ giao lại đầy đủ, minh bạch, và nên giữ bản sao biên bản bàn giao cho riêng mình.
Câu hỏi thường gặp
Cha ra tù có tự động được nhận lại con từ người giám hộ không?
Không tự động. Việc cha đi tù tự nó không phải căn cứ chấm dứt giám hộ được liệt kê. Cần xem lý do ban đầu xác lập giám hộ là gì, nếu cha bị hạn chế quyền thì phải có quyết định huỷ; nếu không, cần chứng minh đã có đủ điều kiện thực hiện quyền, nghĩa vụ.
Người hồi phục sau đột quỵ có cần toà huỷ quyết định không?
Chỉ cần khi trước đó toà đã ra quyết định tuyên bố mất năng lực hoặc khó khăn trong nhận thức. Nếu chưa từng có quyết định của toà, về pháp lý người đó vẫn có năng lực, không có giám hộ nào để chấm dứt.
Đã chấm dứt giám hộ để trả con cho mẹ, sau này mẹ lại không đủ điều kiện thì sao?
Khi lại phát sinh căn cứ, ví dụ mẹ lại bị toà hạn chế quyền hoặc không có điều kiện chăm sóc và có yêu cầu, gia đình làm lại thủ tục xác lập giám hộ từ đầu theo thứ tự luật định.
Ai được yêu cầu huỷ quyết định tuyên bố mất tích khi người đó trở về?
Chính người trở về hoặc người có quyền, lợi ích liên quan được yêu cầu toà huỷ. Có quyết định huỷ rồi mới dùng làm căn cứ chấm dứt giám hộ cho con của họ, nếu con đang có người giám hộ.
Nhận con nuôi có cần người giám hộ đồng ý không?
Pháp luật về nuôi con nuôi có quy định lấy ý kiến những người liên quan, trong đó có người giám hộ của trẻ khi trẻ không còn cha mẹ. Chi tiết điều kiện và thủ tục cần đối chiếu Luật Nuôi con nuôi và hướng dẫn hiện hành.
Có phải đăng ký chấm dứt nếu người được giám hộ đã mất cách đây nhiều năm?
Nên đăng ký để sổ hộ tịch khớp với thực tế, nhất là khi còn tài sản cần làm thủ tục thừa kế. Đem trích lục khai tử đến UBND cấp xã, cán bộ sẽ hướng dẫn ghi nhận chấm dứt.