Người già bị lẫn vẫn có tiếng nói về việc chữa bệnh của mình: bác sĩ phải giải thích cho chính người bệnh theo mức họ hiểu được, và nếu họ còn hiểu và tự quyết được việc đang bàn thì ý kiến của họ đứng trước ý kiến con cháu. Chỉ khi người bệnh không còn khả năng hiểu và quyết định việc đó, bác sĩ mới hỏi người đại diện — người giám hộ nếu đã có quyết định của toà, hoặc vợ chồng, con cái theo thực hành khám chữa bệnh.
Khó nhất là vùng xám ở giữa: bố lúc nhận ra con, lúc không; mẹ nói đồng ý hôm nay, mai lại đòi về. Bài này giúp gia đình phân biệt ba tình trạng pháp lý khác nhau, biết cách cùng bác sĩ hỏi ý người bệnh, và xử lý khi người già phản đối một can thiệp mà con cháu thấy cần.
Ba tình trạng pháp lý, ba cách ký khác nhau
Cùng là "lẫn", nhưng trên giấy tờ người già có thể ở một trong ba tình trạng. Mỗi tình trạng dẫn đến một cách ký khác nhau ở bệnh viện.
| Tình trạng | Ai quyết định đồng ý điều trị | Gia đình cần mang gì |
|---|---|---|
| Chưa có quyết định nào của toà (phổ biến nhất) | Người bệnh nếu còn hiểu việc đang bàn; nếu không, người thân theo thực hành của bệnh viện | Giấy tờ chứng minh quan hệ; thông tin bệnh sử |
| Toà tuyên bố là người có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi (Điều 23 Bộ luật Dân sự 2015) | Người giám hộ trong phạm vi toà xác định; ngoài phạm vi đó người bệnh tự quyết | Bản sao quyết định của toà; đọc kỹ phần quyền của người giám hộ |
| Toà tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự (Điều 22) | Người giám hộ (thường là vợ hoặc chồng, rồi con cả) | Bản sao quyết định của toà và giấy tờ giám hộ |
Phần lớn người già sa sút trí nhớ ở Việt Nam chưa từng qua toà án, nên gia đình thường ở hàng đầu tiên. Điều đó không phải là thiếu sót: không phải gia đình nào cũng cần đi toà, nhất là khi người bệnh không có giao dịch tài sản phải làm thay. Trong bệnh viện, thực hành khám chữa bệnh đủ để con cháu cùng bác sĩ quyết định các việc điều trị.
Lẫn không có nghĩa là mất hết khả năng quyết định
Trong y học, khả năng tự quyết định một việc điều trị được nhìn theo từng việc cụ thể chứ không theo kiểu "còn" hay "mất" cho mọi chuyện. Một người già có thể không nhớ hôm nay là thứ mấy, nhưng vẫn hiểu khi bác sĩ nói "phải mổ cái chân này, nếu không sẽ không đi được nữa", và vẫn nói được mình muốn hay không. Ngược lại, có người trò chuyện vui vẻ nhưng không hiểu được hậu quả của việc từ chối.
Đánh giá người bệnh có đủ khả năng quyết định việc đang bàn hay không là việc chuyên môn của bác sĩ, có khi cần thêm bác sĩ tâm thần hoặc thần kinh. Gia đình không tự chẩn đoán. Việc của gia đình là cung cấp thông tin để bác sĩ đánh giá cho đúng: dạo này bố có nhận ra người quen không, có còn tự ăn uống không, có hay nói lẫn lộn chuyện cũ với chuyện mới không, buổi nào trong ngày bố tỉnh táo nhất.
Hiểu như vậy để tránh hai thái cực. Một là bỏ qua ý của người già vì "ông lẫn rồi, hỏi làm gì". Hai là coi mọi lời nói của người già là quyết định cuối cùng, kể cả khi rõ ràng họ không hiểu việc đang bàn. Cả hai thái cực đều có thể dẫn đến quyết định không vì lợi ích của chính người bệnh.
Cùng bác sĩ hỏi ý người bệnh: một cách làm
Khi bác sĩ đề nghị một thủ thuật hay ca mổ, bạn có thể đề nghị bác sĩ cùng mình nói chuyện với cha mẹ theo các bước sau. Đây là gợi ý về cách giao tiếp, không phải quy trình bắt buộc:
- Chọn đúng thời điểm. Nếu bố tỉnh táo nhất vào buổi sáng, đề nghị bác sĩ giải thích vào buổi sáng, khi bố đã ăn uống, đeo kính, đeo máy trợ thính.
- Ít người, ít tiếng ồn. Một hoặc hai người con thân nhất ở bên, không phải cả đại gia đình vây quanh giường.
- Nói ngắn, từng ý một. "Chân bố bị gãy. Bác sĩ muốn mổ để bố đi lại được. Mổ thì phải nằm viện thêm vài hôm." Dừng lại sau mỗi ý.
- Hỏi lại bằng lời của bố. "Bố hiểu bác sĩ muốn làm gì với chân bố không?" Câu trả lời cho biết bố đã hiểu đến đâu.
- Hỏi điều bố lo nhất. Nhiều khi người già từ chối vì sợ đau, sợ tốn tiền con cháu, sợ không về được nhà — những nỗi lo có thể giải được.
- Để bác sĩ ghi lại. Đề nghị bác sĩ ghi trong hồ sơ rằng đã giải thích cho người bệnh và người bệnh đã phản hồi ra sao, bên cạnh chữ ký của người thân nếu cần.
Ngay cả khi cuối cùng người con là người ký, việc đã hỏi ý cha mẹ giúp quyết định mang đúng mong muốn của họ, và giúp anh chị em trong nhà dễ chấp nhận hơn nếu kết quả không như mong đợi.
Khi cha mẹ phản đối mà con thấy cần làm
Tìm hiểu lý do trước khi thuyết phục. Một bà cụ không chịu đặt ống thông dạ dày có thể vì từng thấy người hàng xóm "đặt ống rồi không ăn được nữa". Nghe ra lý do rồi nhờ bác sĩ giải thích đúng vào nỗi sợ đó thường hiệu quả hơn ép buộc.
Nếu người bệnh còn đủ khả năng quyết định, ý họ được tôn trọng. Một người già còn hiểu việc đang bàn có quyền từ chối, kể cả khi con cháu không đồng tình. Bác sĩ giải thích rủi ro và ghi nhận. Con không ký thay để làm ngược ý người còn tự quyết được.
Nếu người bệnh không còn hiểu việc đang bàn. Lời phản đối vẫn là thông tin quan trọng về mong muốn của họ, nhưng quyết định sẽ do người đại diện đưa ra cùng bác sĩ, theo hướng có lợi nhất cho người bệnh. Nên hỏi: nếu bố còn minh mẫn, với những gì bố từng nói, bố sẽ chọn gì?
Đừng lừa người già để làm thủ thuật. Nói dối "chỉ đi chụp phim thôi" để đưa vào phòng mổ làm mất lòng tin, khiến lần sau khó chăm sóc hơn. Nếu bác sĩ và gia đình quyết định làm khi người bệnh không còn hiểu, hãy trấn an bằng sự có mặt, không bằng lời nói dối.
Việc nhỏ, việc vừa, việc lớn: mức hỏi ý khác nhau
Không phải mọi việc ở bệnh viện đều cần một chữ ký riêng. Phân biệt mức độ giúp gia đình không quá căng thẳng ở việc nhỏ và không xuề xoà ở việc lớn. Bảng là cách nhìn thực hành, cách làm cụ thể do từng bệnh viện quy định.
| Mức độ | Ví dụ | Cách hỏi ý thường gặp |
|---|---|---|
| Chăm sóc thường ngày | Lấy máu, đo huyết áp, tiêm thuốc theo y lệnh, thay băng | Điều dưỡng giải thích ngắn với người bệnh; thường không cần người nhà ký riêng |
| Thủ thuật có can thiệp | Nội soi, chọc dò, đặt ống thông, truyền máu | Bác sĩ giải thích; có giấy đồng ý do người bệnh hoặc người đại diện ký |
| Quyết định lớn, khó quay lại | Mổ lớn, cắt cụt chi, thở máy, đặt ống nuôi ăn lâu dài, lọc máu định kỳ | Nên có buổi giải thích kỹ, nhiều người con cùng nghe, ghi rõ ý của người bệnh |
| Ngừng hoặc không làm thêm can thiệp | Xin không đặt nội khí quản lại, xin đưa về nhà | Cân nhắc lâu nhất; cần ý kiến bác sĩ điều trị và sự đồng thuận trong gia đình |
Với người già lẫn, mức càng cao thì càng nên dành thời gian hỏi ý chính người bệnh, kể cả khi họ chỉ hiểu một phần. Một cái gật đầu hay lắc đầu ở việc nhỏ có thể chỉ là phản xạ; ở việc lớn, gia đình nên hỏi đi hỏi lại vào nhiều thời điểm khác nhau trước khi tin rằng đó là mong muốn thật.
Những lời cha mẹ từng dặn khi còn minh mẫn
Nhiều cụ đã từng nói với con cháu những câu như "bố mà nằm liệt thì đừng cho thở máy", "mẹ không muốn mổ gì nữa, già rồi". Pháp luật Việt Nam hiện chưa có một loại giấy "chỉ dẫn điều trị trước" được quy định riêng như ở một số nước, nhưng những lời dặn đó vẫn có giá trị thực tế: chúng cho bác sĩ và gia đình biết người bệnh coi trọng điều gì.
Nếu cha mẹ bạn còn minh mẫn, đây là lúc nên nói chuyện về chuyện này một cách nhẹ nhàng, ghi lại những mong muốn đó (có thể viết tay, ký tên, có con cháu cùng nghe), và nói cho anh chị em biết. Một văn bản như vậy không ràng buộc bác sĩ như một mệnh lệnh pháp lý, nhưng giúp các con tránh cãi nhau bên giường bệnh về chuyện "mẹ sẽ muốn gì".
Riêng chuyện ai sẽ đứng ra thay mặt, Bộ luật Dân sự 2015 cho phép người còn đủ năng lực chọn trước người giám hộ cho mình, bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực. Đó là chuyện của chuyên mục chăm cha mẹ già trên trang; ở đây chỉ cần biết rằng một văn bản như vậy giúp bệnh viện và gia đình biết ngay ai là người cha mẹ tin tưởng.
Anh chị em và người giám hộ: ai nói với bác sĩ
Người già lẫn thường có nhiều con cùng chăm. Để bác sĩ không phải nghe năm ý kiến khác nhau, gia đình nên thống nhất vài nguyên tắc:
- Chọn một người liên lạc chính với bác sĩ, thường là người con ở gần, hay vào viện nhất. Nếu cha mẹ đã có người giám hộ hợp pháp thì đó là người giám hộ.
- Người liên lạc chính chia sẻ thông tin lại cho các anh chị em qua một nhóm tin nhắn chung, kể cả tin không vui.
- Với quyết định lớn như mổ lớn, thở máy, đặt ống nuôi ăn lâu dài, hẹn một buổi để bác sĩ giải thích cho các con cùng nghe, có thể có người tham gia qua điện thoại.
- Người ở xa không có mặt không nên phủ quyết từ xa những quyết định mà người ở gần đã cân nhắc kỹ cùng bác sĩ, trừ khi có thông tin mới quan trọng.
- Ghi lại các quyết định và lý do trong nhóm tin nhắn, để sau này không ai trách ai.
Nếu bất đồng trong nhà đã thành căng thẳng thật sự, bài riêng về anh chị em bất đồng chuyện mổ cho cha mẹ trong chuyên mục này đi sâu hơn vào cách bác sĩ xử lý và cách gia đình gỡ rối.
Câu hỏi thường gặp
Bố bị lẫn nhưng vẫn ký tên được, bệnh viện có nhận chữ ký của bố không?
Biết ký tên không có nghĩa là hiểu việc mình ký. Bác sĩ sẽ đánh giá bố có hiểu nội dung can thiệp và hậu quả hay không. Nếu bố hiểu, chữ ký của bố có giá trị; nếu không, bệnh viện sẽ hỏi người đại diện ký và ghi nhận ý kiến của bố bên cạnh.
Mẹ hôm nay đồng ý mổ, hôm sau lại đòi về, phải làm sao?
Hãy báo bác sĩ về sự thay đổi đó. Bác sĩ có thể giải thích lại vào lúc mẹ tỉnh táo nhất để xem mẹ thật sự muốn gì. Nếu mẹ không còn hiểu được việc đang bàn, quyết định sẽ cần người đại diện cùng bác sĩ cân nhắc, có tính đến những gì mẹ đã nói khi tỉnh táo.
Có cần đi toà tuyên bố mất năng lực trước khi đưa cha mẹ đi mổ không?
Thông thường là không cần. Trong khám chữa bệnh, người thân có thể đại diện theo thực hành của bệnh viện. Thủ tục ở toà cần thiết chủ yếu khi phải thay cha mẹ làm giao dịch tài sản, rút tiền, ký hợp đồng mà cha mẹ không còn tự làm được.
Con dâu, con rể có ký thay được không?
Con dâu, con rể không phải là người thân thích theo huyết thống của người bệnh, nên bệnh viện thường ưu tiên vợ hoặc chồng, con đẻ, con nuôi hợp pháp. Trong thực tế, con dâu hay con rể vẫn là người chăm sóc chính và có thể chuyển lời, nhưng chữ ký nên là của con đẻ khi có thể.
Ông bà đã lập văn bản chọn người giám hộ có công chứng, bệnh viện có phải nghe người đó không?
Văn bản đó thể hiện ý nguyện của ông bà về người thay mặt khi mất năng lực. Khi việc giám hộ đã được xác lập theo đúng thủ tục, người đó là người đại diện. Trước khi xác lập xong, văn bản vẫn là thông tin quan trọng giúp bệnh viện và gia đình biết nên hỏi ai trước.
Cha mẹ già muốn chữa ở nhà, không muốn nhập viện nữa thì sao?
Nếu cha mẹ còn hiểu được tình trạng và hậu quả, mong muốn đó cần được tôn trọng; gia đình có thể hỏi bác sĩ về cách chăm sóc tại nhà, theo dõi dấu hiệu cần quay lại viện. Nếu cha mẹ không còn hiểu, gia đình cùng bác sĩ cân nhắc lợi ích và rủi ro của từng lựa chọn.