Người khuyết tật ở mức nặng hoặc đặc biệt nặng thuộc diện được trợ cấp xã hội hằng tháng, kèm thẻ bảo hiểm y tế do Nhà nước đóng; gia đình đang trực tiếp chăm sóc người khuyết tật đặc biệt nặng có thể được thêm khoản hỗ trợ kinh phí chăm sóc. Người không tự khai, tự ký được thì cha mẹ (với con chưa thành niên), người giám hộ, hoặc người thân đang chăm sóc đứng ra làm hồ sơ thay, nộp tại UBND cấp xã nơi người khuyết tật cư trú. Điều kiện tiên quyết là đã có giấy xác nhận khuyết tật ghi mức độ.
Mức trợ cấp được tính theo một mức chuẩn chung nhân hệ số, hệ số cao hơn với trẻ em khuyết tật và người cao tuổi khuyết tật; con số cụ thể thay đổi theo văn bản của Chính phủ nên bài không ghi, bạn hỏi cán bộ phụ trách chính sách xã hội ở xã để có mức đang áp dụng. Bài tập trung vào phần người nhà phải làm thay: chuẩn bị gì, nộp thế nào, nhận tiền ra sao và giữ quyền lợi không bị gián đoạn.
Ai đứng tên làm hồ sơ khi người khuyết tật không tự làm được
Người hưởng trợ cấp là chính người khuyết tật, tiền và thẻ bảo hiểm đều mang tên họ. Nhưng người nộp hồ sơ, ký tờ khai, đến xã làm việc thì có thể là người khác, tuỳ hoàn cảnh. Với trẻ dưới 18 tuổi, cha mẹ là người đại diện theo pháp luật nên làm thay mà không cần giấy gì thêm ngoài giấy tờ chứng minh quan hệ. Trẻ mồ côi đang có người giám hộ thì người giám hộ làm.
Với người đã thành niên nhưng khuyết tật trí tuệ, khuyết tật thần kinh – tâm thần, hoặc nằm liệt sau tai nạn, câu chuyện phức tạp hơn một chút. Trợ giúp xã hội là chính sách hành chính, không phải giao dịch tài sản lớn, nên trên thực tế người thân đang trực tiếp chăm sóc thường được khai thay theo phần dành cho người khai hộ trên mẫu tờ khai. Không phải ai cũng cần xin toà tuyên bố mất năng lực hành vi chỉ để nộp hồ sơ trợ cấp.
Tuy vậy, khi tiền trợ cấp tích luỹ thành khoản đáng kể, hoặc người khuyết tật có thêm tài sản khác cần quản lý, gia đình nên tính đến việc có người giám hộ chính thức. Đó là lúc ngân hàng, cơ quan khác bắt đầu hỏi tư cách đại diện, và thủ tục ở toà lại mất thời gian.
Các khoản người khuyết tật nặng có thể được hưởng
Bảng liệt kê các loại hỗ trợ thường gặp theo chính sách trợ giúp xã hội. Mức tiền không ghi vì phụ thuộc mức chuẩn và hệ số hiện hành.
| Khoản | Ai được | Ghi chú |
|---|---|---|
| Trợ cấp xã hội hằng tháng | Người khuyết tật đặc biệt nặng, người khuyết tật nặng | Hệ số khác nhau theo mức độ và độ tuổi; trẻ em và người cao tuổi có hệ số cao hơn |
| Thẻ bảo hiểm y tế | Người đang hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng | Ngân sách đóng; thường được cấp theo danh sách xã lập, không phải mua |
| Hỗ trợ kinh phí chăm sóc | Hộ gia đình đang trực tiếp nuôi dưỡng, chăm sóc người khuyết tật đặc biệt nặng; người nhận chăm sóc người khuyết tật đặc biệt nặng | Là khoản riêng, khai riêng; nhiều gia đình không biết nên không đề nghị |
| Hỗ trợ cho người khuyết tật đang mang thai hoặc nuôi con nhỏ | Người khuyết tật nặng, đặc biệt nặng thuộc trường hợp này | Đối chiếu độ tuổi của con theo quy định hiện hành |
| Hỗ trợ chi phí mai táng | Gia đình hoặc người lo mai táng khi người hưởng qua đời | Đề nghị tại xã sau khi người hưởng mất |
| Ưu đãi giáo dục, học nghề, đi lại | Tuỳ chính sách từng lĩnh vực | Hỏi nhà trường, cơ sở đào tạo; giấy xác nhận khuyết tật là căn cứ |
Nếu người khuyết tật cùng lúc thuộc nhiều diện, ví dụ vừa là người cao tuổi vừa khuyết tật, hoặc đang hưởng một chế độ hằng tháng khác, thì quy định thường cho hưởng một mức cao nhất chứ không cộng dồn. Hỏi cán bộ xã trước để chọn diện có lợi nhất.
Trình tự nộp hồ sơ thay
Thủ tục trợ giúp xã hội được giải quyết ở cấp xã. Các bước dưới đây theo thứ tự hay gặp; giấy tờ cụ thể theo mẫu đang áp dụng tại xã của bạn.
- Kiểm tra giấy xác nhận khuyết tật. Giấy phải ghi mức độ nặng hoặc đặc biệt nặng. Chưa có, hoặc giấy cũ ghi mức nhẹ trong khi tình trạng đã nặng hơn, thì làm thủ tục xác định hoặc xác định lại mức độ trước.
- Lấy mẫu tờ khai tại bộ phận một cửa của xã hoặc trên Cổng dịch vụ công. Có mẫu riêng cho trợ cấp hằng tháng và cho hỗ trợ kinh phí chăm sóc — nếu thuộc cả hai diện thì khai cả hai.
- Khai thay. Ghi thông tin người khuyết tật ở phần người đề nghị, thông tin của bạn ở phần người khai thay hoặc người giám hộ, kèm quan hệ với người khuyết tật.
- Đính kèm giấy tờ: bản sao giấy xác nhận khuyết tật, giấy tờ tuỳ thân hoặc thông tin định danh của người khuyết tật và của người khai thay, giấy tờ giám hộ nếu có.
- Nộp tại bộ phận một cửa của UBND cấp xã hoặc nộp trực tuyến nếu xã đã nhận. Giữ giấy biên nhận ghi ngày hẹn.
- Theo dõi việc xét duyệt và niêm yết. Danh sách đối tượng thường được công khai tại xã một thời gian trước khi có quyết định. Trước đây khâu quyết định trợ cấp do cấp huyện thực hiện, nay sau khi bỏ cấp huyện đã chuyển theo phân cấp mới — hỏi xã về người ký quyết định và thời gian dự kiến.
- Đăng ký hình thức nhận tiền: tài khoản đứng tên người khuyết tật, hoặc nhận tiền mặt tại điểm chi trả. Người nhận thay hằng tháng mang giấy tờ chứng minh tư cách.
Những lỗi làm hồ sơ chậm hoặc bị trả
Giấy xác nhận khuyết tật ghi mức nhẹ. Mức nhẹ không thuộc diện trợ cấp hằng tháng. Nhiều gia đình làm giấy từ khi con còn nhỏ, tình trạng sau đó nặng lên mà không đề nghị xác định lại.
Thông tin định danh lệch. Tên, ngày sinh trên giấy xác nhận khuyết tật khác với dữ liệu dân cư. Sửa từ gốc trước khi nộp, nếu không hồ sơ có thể bị treo ở bước đối chiếu.
Khai thiếu khoản hỗ trợ chăm sóc. Hỗ trợ kinh phí chăm sóc phải đề nghị riêng. Không đề nghị thì không ai tự cấp.
Người khai thay không rõ quan hệ. Hàng xóm, người quen tốt bụng đứng khai thay mà không có quan hệ thân thích hay giấy tờ giám hộ thì cán bộ khó chấp nhận. Người khai nên là người thân trực tiếp chăm sóc.
Chuyển nơi ở mà không báo. Trợ cấp gắn với nơi cư trú. Chuyển sang tỉnh khác thì làm thủ tục thôi hưởng ở nơi cũ và đề nghị hưởng ở nơi mới; bỏ qua bước này là tiền bị dừng mà không ai báo.
Dùng tiền trợ cấp cho đúng người
Tiền trợ cấp xã hội là của người khuyết tật, dù người cầm tiền là cha mẹ hay anh chị. Phần lớn gia đình dùng khoản này cho thuốc men, tã, sữa, phương tiện hỗ trợ đi lại — đúng mục đích. Rắc rối xuất hiện khi gia đình có nhiều người cùng sống chung và tiền trợ cấp bị trộn vào chi tiêu chung đến mức không ai biết còn bao nhiêu.
Một thói quen đơn giản là để tiền trợ cấp vào một tài khoản riêng đứng tên người khuyết tật và chi từ đó. Phần dư mỗi tháng để dành cho những khoản lớn sau này: một chiếc xe lăn tốt, một đợt phục hồi chức năng, chi phí khi cha mẹ không còn chăm được nữa. Nếu người khuyết tật đã có người giám hộ chính thức, việc ghi chép này còn là nghĩa vụ chứ không chỉ là thói quen.
Ở chiều ngược lại, khoản hỗ trợ kinh phí chăm sóc là tiền dành cho người chăm, đứng tên hộ gia đình hoặc người nhận chăm sóc. Phân biệt rõ hai khoản giúp anh chị em trong nhà không hiểu lầm nhau.
Khi người chăm chính thay đổi
Hồ sơ trợ cấp ghi tên một người khai thay, một người nhận thay. Đời sống thì không đứng yên: người mẹ chăm con khuyết tật suốt hai mươi năm rồi cũng già yếu, đi viện; người anh nhận chăm em sau khi cha mẹ mất lại chuyển vào thành phố làm việc. Mỗi lần người chăm chính thay đổi, giấy tờ cũng phải đi theo, nếu không tiền trợ cấp vẫn về nhưng không ai đủ tư cách nhận, hoặc khoản hỗ trợ kinh phí chăm sóc vẫn chi cho người không còn chăm.
Việc cần làm là báo cho xã bằng văn bản: ai không còn trực tiếp chăm sóc, ai thay, từ thời điểm nào. Khoản hỗ trợ kinh phí chăm sóc sẽ được xét lại cho người chăm mới nếu họ đủ điều kiện. Với người khuyết tật đã thành niên mà cha mẹ là người lo mọi giấy tờ, đây cũng là lúc cả nhà nên bàn chuyện người giám hộ chính thức cho những năm tới, thay vì đợi đến khi cha mẹ không còn.
Ví dụ giả định: bà mẹ bảy mươi tuổi vẫn nhận trợ cấp hằng tháng cho người con trai khuyết tật trí tuệ bốn mươi tuổi. Khi bà nhập viện dài ngày, người con gái út đứng ra nhận thay nhưng điểm chi trả không chấp nhận vì không có tên trong hồ sơ. Một buổi lên xã cập nhật người nhận thay giải quyết được việc này; để đến lúc bà mất mới làm thì phải chờ lâu hơn nhiều.
Khi nào nên hỏi thêm
Phần lớn hồ sơ trợ cấp xã hội được giải quyết ở xã mà không cần ai giúp. Bạn nên hỏi thêm khi: xã trả lời người khuyết tật không thuộc diện trong khi bạn thấy họ không tự phục vụ được; đang hưởng một chế độ khác và không rõ chọn diện nào; hoặc trong nhà có tranh cãi ai giữ tiền trợ cấp. Ba việc đầu có thể hỏi cán bộ chính sách, hội người khuyết tật ở địa phương hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước; việc cuối nên ngồi lại với cả nhà, và nếu không xong thì nhờ hoà giải ở cơ sở.
Nếu không đồng ý với quyết định của xã, bạn có quyền khiếu nại theo quy định. Ghi lại ngày nộp, ngày nhận trả lời, lý do được nêu — đó là thứ đầu tiên người tư vấn sẽ hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Con dưới 6 tuổi khuyết tật nặng có được trợ cấp không?
Có. Trẻ em khuyết tật nặng và đặc biệt nặng thuộc diện được trợ cấp hằng tháng, thường với hệ số cao hơn người lớn. Điều kiện là đã được xác định mức độ khuyết tật và có giấy xác nhận. Cha mẹ làm hồ sơ thay ở xã nơi trẻ cư trú.
Người khuyết tật đang hưởng lương hưu có được trợ cấp xã hội nữa không?
Tuỳ trường hợp và quy định hiện hành về việc hưởng đồng thời nhiều chế độ. Có nơi người đang hưởng chế độ hằng tháng khác vẫn được một phần hỗ trợ, có trường hợp chỉ được chọn một. Mang giấy tờ đến xã hỏi cụ thể trước khi nộp để khỏi khai sai.
Hỗ trợ kinh phí chăm sóc trả cho ai?
Khoản này trả cho hộ gia đình đang trực tiếp nuôi dưỡng, chăm sóc người khuyết tật đặc biệt nặng, hoặc cho người nhận chăm sóc người khuyết tật đặc biệt nặng. Nó tách biệt với trợ cấp của người khuyết tật; cả hai có thể cùng tồn tại nếu đủ điều kiện.
Thẻ bảo hiểm y tế của người khuyết tật được cấp thế nào?
Khi đã có quyết định hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng, người khuyết tật thuộc diện được ngân sách đóng bảo hiểm y tế. Xã lập danh sách gửi cơ quan bảo hiểm để cấp thẻ; gia đình không phải mua. Nếu sau vài tháng chưa có thẻ, hỏi lại cán bộ xã.
Người khuyết tật nằm viện dài ngày, ai nhận trợ cấp tháng đó?
Trợ cấp vẫn được chi. Nếu nhận qua tài khoản thì tiền tự về; nếu nhận tiền mặt thì người khai thay hoặc người giám hộ mang giấy tờ đến điểm chi trả. Báo trước với xã để họ biết vì sao người hưởng không có mặt.
Gia đình khá giả có được trợ cấp cho con khuyết tật không?
Trợ cấp cho người khuyết tật nặng và đặc biệt nặng xét theo mức độ khuyết tật, không theo hoàn cảnh kinh tế gia đình như một số diện khác. Nếu xã trả lời khác, đề nghị họ nêu căn cứ cụ thể bằng văn bản.